در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر علیرضا نوروزی، مدیر مؤسسه میراث فقاهت و پژوهشگر دینی، سراغ همین منشور رفتیم؛ منشوری که می‌تواند الگوی زندگی امروز ما باشد، نه‌فقط برای یک روز و یک زیارت، بلکه برای همه روزها و همه میدان‌ها.
وقتی صحبت از «جهاد» می‌شود، ذهن غالب مردم مستقیماً به سمت میدان نبرد نظامی می‌رود. آیا در مکتب و سیره حضرت رضا (ع) هم این مفهوم همین‌قدر محدود است یا معنای گسترده‌تری دارد؟
در ادبیات دینی و فرهنگ عامه، معمولاً واژه جهاد با شمشیر و مبارزه نظامی پیوند خورده است؛ اما وقتی به سیره و کلام حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا (ع) نگاه می‌کنیم، با معنایی بسیار وسیع‌تر روبه‌رو می‌شویم. در نگاه ایشان، جهاد یک مفهوم تک‌بعدی نیست، بلکه یک منشور رفتاری کامل است. این منشور از گام‌های اولیه اصلاح فردی آغاز می‌شود و تا ایستادگی در برابر جریان‌های باطل ادامه پیدا می‌کند.
این منشور رفتاری که به آن اشاره کردید از کجا آغاز می‌شود؟ نقطه شروع یک جهاد واقعی در نگاه امام رضا (ع) چیست؟
اولین و بنیادی‌ترین قدم در سیره رضوی، مبارزه با خواهش‌های نفسانی یا همان جهاد با نفس است. حضرت معتقد بودند کسی که نتواند بر نفس خود مسلط شود، در هیچ میدان دیگری امکان پیروزی ندارد. جهاد واقعی از درون انسان آغاز می‌شود و هدف اصلی آن، رسیدن به کمال اخلاقی و پاک‌سازی روح از رذایل است. تا زمانی که انسان درون خود را نساخته باشد، نمی‌تواند در عرصه‌های اجتماعی تأثیرگذار باشد.
پس از گام اول و ساختن درون، این مسئولیت چگونه در سطح جامعه و جریان‌های فکری نمود پیدا می‌کند؟
گام بعدی، جهاد علمی و مبارزه با جهل و شبهه است. در عصر امام رضا (ع) اندیشه‌ها و انحرافات گوناگونی در جامعه پخش شده بود. حضرت برای مقابله با این تهدیدات پنهان، مسیر ترویج علم را پیش گرفتند. ایشان با برگزاری مناظرات علمی، یک جهاد فکری تمام‌عیار به راه انداختند تا حقیقت جایگزین باطل شود. حفظ ارزش‌های دینی نیازمند سلاح دانش است، چرا که علم انسان را در برابر هجمه‌های فکری مصون نگه می‌دارد.
آیا این مسیر در مواجهه با مشکلات و فشارهای روزمره زندگی هم مصداقی دارد؟ امام رضا (ع) چطور پایداری در این راه را تبیین می‌فرمایند؟
بله بخش مهمی از این منشور در صبر و استقامت تجلی می‌یابد. حضرت رضا (ع) پیچیده‌ترین رویدادهای اجتماعی و سیاسی عصر خود را با الگوی صبر پشت سر گذاشتند. از نگاه ایشان، جهاد فقط یک اقدام هیجانی و لحظه‌ای نیست، بلکه ثبات قدم در مسیر حق است. یعنی فرد جهادگر کسی است که در برابر سختی‌ها و فشارهای مسیر دچار تزلزل نشود و صبوری را ابزار پایداری خود قرار دهد.
در سطح بیرونی و مواجهه با جریان‌های ظالم، موقف حضرت رضا (ع) و تعریف ایشان از ایستادگی چیست؟
در مراتب بعدی، با جهاد در برابر دشمنان و نظام‌های ظالم روبه‌رو هستیم. تأکید حضرت بر این بود که مؤمن نباید در برابر باطل تسلیم شود. البته از نظر ایشان، ایستادگی در برابر دشمن تنها برخورد فیزیکی نیست؛ بلکه هم‌سو نشدن با جریان باطل و حفظ کرامت انسانی در برابر قدرت‌های ظالمانه، اصل اساسی است. ایشان نشان دادند که حتی در اوج محدودیت‌ها نیز می‌توان با حفظ اصول‌دینی، پای عدالت و حق ایستاد.
در احادیث رسیده از حضرت رضا (ع) چقدر به حکمت‌های این ایستادگی اشاره شده است؟ آیا روایت مشخصی در این زمینه وجود دارد؟
بله در کتاب عیون اخبار الرضا (ع) روایتی نقل شده که حضرت در پاسخ به فلسفه برخی احکام، به چرایی حرمت فرار از جهاد می‌پردازند. ایشان می‌فرمایند: «حَرَّمَ اللَّهُ الْفِرَارَ مِنَ الزَّحْفِ لِمَا فِیهِ مِنْ وَهْنِ الدِّینِ وَالاِسْتِخْفَافِ بِالرُّسُلِ وَکلأَئِمَّةِ الْعَادِلِینَ وَتَرْکِ نُصْرَتِهِمْ عَلَی الأَعْدَاءِ وَالْعُکُوبَةِ لَهُمْ عَلَی إِنْکَارِهِمُیالدَّعْوَةَ إِلَی التَّوْحِیدِ وَإِقْرَارِ الْعَدْلِ وَتَرْکِ الظُّلْمِ وَإِذْهَابِ الْفَسَادِ وَلِمَا فِی ذَلِکَ مِنْ جُرْأَةِ الْیَیُوِّ عَلَی الْمُسْلِمِینَ وَالأَسْرِ وَالْقَتْلِ وَإِبْطَالِ َّدِینِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ». معنای فرموده حضرت این است که خداوند فرار از جهاد را حرام کرده، چون موجب ضعف در دین، سبک شمردن برنامه پیامبران و امامان عادل و ترک یاری آنان در برابر دشمنان می‌شود. همچنین فرار از جهاد مانع از آن می‌شود که ظالمان به‌خاطر مخالفت با توحید، اجرای عدالت و ترک ستم کیفر بینند. علاوه بر این، موجب جسارت دشمن بر مسلمین، اسارت، کشته‌شدن آنان و در نهایت ازبین‌رفتن آئین الهی می‌گردد.
به‌عنوان سؤال پایانی، پیام اصلی سیره رضوی درباره جهاد برای زائران و مجاورانی که در این روز چهارشنبه به آستان حضرت متوسل می‌شوند چیست؟
پیام شفاف سیره حضرت رضا (ع) این است که جهاد، یک واقعه مقطعی و گذرا نیست، بلکه یک مسئولیت همیشگی برای هر انسان آگاه است. این مسیر از اصلاح خویشتن و کسب دانش آغاز می‌شود و با صبوری و عدم سازش با باطل استمرار می‌یابد. هر کس در هر جایگاهی که هست، با عمل به این الگوی همه‌جانبه، می‌تواند گامی در مسیر تحقق عدالت و معارف الهی بردارد.
نظر شما